ฝีคัณฑสูตรส่วนใหญ่เกิดจากการติดเชื้อในต่อมรูทวารหนัก จนกลายเป็นฝีคั่งหนอง และกลุ่มหนึ่งของผู้ป่วยจะพัฒนาจากฝีหนองเป็นฝีคัณฑสูตร (ประมาณร้อยละ 50 ของผู้ป่วย)

หัวข้อ	ฝีหนองรอบทวารหนัก	ฝีคัณฑสูตร
สาเหตุ	เกิดจากการติดเชื้อแบคทีเรียที่ต่อมหรือท่อรูทวารหนักจนหนองคั่ง อาจเกิดจากโรคโครห์น (Crohn’s) โรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์หรืออุบัติเหตุบาดเจ็บบริเวณรูทวาร	เกิดขึ้นเมื่อฝีหนองรอบทวารหนักแตกออก แล้วสร้างท่อเชื่อมระหว่างโพรงฝีเดิมกับผิวหนังภายนอกมักมีสาเหตุจากการอักเสบเรื้อรัง
อาการ	ปวดมาก มีอาการบวม แดงและร้อนในบริเวณที่เป็น มีไข้และมีหนองไหลออกมา	ปวดเรื้อรัง เป็นฝีหนองซ้ำซาก มีหนอง เลือดไหลซึมต่อเนื่องหรือเป็นๆหายๆ
การรักษา	การผ่าตัดกรีดระบายหนองออก	การผ่าตัดเพื่อซ่อมแซมและปิดท่อคัณฑสูตร
ภาวะแทรกซ้อน	หากปล่อยไว้ไม่รักษา การติดเชื้อสามารถแพร่กระจายและนำไปสู่ภาวะแทรกซ้อนที่รุนแรงได้	ฝีหนองกลับมาเป็นซ้ำ ท่อคัณฑสูตรก่อตัวขึ้นใหม่ หรือในบางกรณีอาจส่งผลต่อการกลั้นอุจจาระ

อาการที่พบบ่อย

• มีรูแผลบนผิวหนังบริเวณรอบ ๆ รูทวารหนัก
• บวมแดงและอักเสบรอบรูทวารหนัก
• ปวดบริเวณลำไส้ตรงและรูทวารหนัก โดยเฉพาะเวลานั่งหรือระหว่างถ่ายอุจจาระ
• มีหนอง เลือด หรือน้ำอุจจาระไหลซึมออกมาจากปากรูแผลต่อเนื่องหรือเป็นๆหายๆ
• มีกลิ่นไม่พึงประสงค์
• ผิวหนังรอบรูทวารเกิดการระคายเคืองและคัน

อาการที่ควรรีบพบแพทย์

• มีไข้หรือหนาวสั่น
• มีหนอง เลือดไหลซึมซ้ำๆออกมาจากรูแผล
• ขับถ่ายอุจจาระลำบากหรือมีอาการปวดขณะขับถ่าย
• กลั้นอุจจาระลำบาก
• รู้สึกเจ็บปวดมากขึ้นเวลานั่งหรือเดิน
• พบรูแผลเปิดหลายรูในบริเวณที่เป็น

ฝีคัณฑสูตรมักไม่ทำให้เกิดโรคร้ายแรงอื่นๆ แต่โรคนี้ไม่สามารถหายเองได้และจำเป็นต้องได้รับการรักษาที่ถูกต้อง หากปล่อยทิ้งไว้โดยไม่รักษา อาจลุกลามไปยังอวัยวะอื่นๆได้ นอกจากนี้ ในคนไข้โรคฝีคัณฑสูตรซับซ้อนที่เป็นมานานหลายสิบปี บางรายอาจกลายเป็นมะเร็งที่อยู่ในโพรงของฝีคัณฑสูตร ในกรณีที่คนไข้มีภูมิต้านทานไม่ดี มีโรคอื่นร่วมด้วย เช่น เบาหวาน เอชไอวีและตับแข็ง อาจทำให้เกิดภาวะติดเชื้อที่รุนแรง จนเกิดเนื้อตาย (Fournier’s gangrene) ได้
 

• แพทย์จะเริ่มจากการซักประวัติ อาการและตรวจร่างกายทางทวารหนัก

ในกรณีที่เป็นฝีคัณฑสูตรชนิดซับซ้อน โดยแพทย์อาจเลือกวิธีใดวิธีหนึ่งหรือหลายวิธีร่วมกัน ดังนี้

• การตรวจด้วยเอกซเรย์คลื่นแม่เหล็กไฟฟ้า (Magnetic Resonance Imaging: MRI) เพื่อดูลักษณะเส้นทางเดินของท่อฝีคัณฑสูตร รวมถึงเห็นการเกี่ยวเนื่องของท่อฝีกับกล้ามเนื้อหูรูดและอวัยวะอื่น ๆรอบข้างได้อย่างชัดเจน
• อัลตร้าซาวด์ทวารหนักโดยใช้คลื่นเสียงความถี่สูง (Endoanal Ultrasonography) ทำให้ได้ภาพฝีคัณฑสูตรด้านในทวารหนัก เห็นลักษณะเส้นทางเดินของท่อฝีคัณฑสูตร ภาพกล้ามเนื้อหูรูดและเห็นเนื้อเยื่อโดยรอบ

การรักษาฝีคัณฑสูตรมักจำเป็นต้องใช้วิธีการผ่าตัด เนื่องจากโรคนี้โดยทั่วไปแล้วไม่สามารถหายเองได้  โดยแพทย์จะเลือกวิธีที่ดีที่สุดสำหรับผู้ป่วยโดยพิจารณาจากตำแหน่งของท่อฝีและลักษณะของท่อฝี

วิธีการรักษาที่มีประสิทธิภาพคือ การผ่าตัด โดยมุ่งเน้นการรักษาให้หายขาด โดยที่หูรูดไม่ถูกทำลายหรือถูกทำลายน้อยที่สุด การผ่าตัดมีหลายวิธีซึ่งแพทย์จะผสมผสานวิธีการผ่าตัดที่เหมาะสมกับผู้ป่วยแต่ละราย โดยสามารถแบ่งการผ่าตัดออกเป็น 2 วิธีหลักตามความซับซ้อนของโรค คือการผ่าตัดเปิดฝีคัณฑสูตร (Fistulotomy) และการผ่าตัดโดยการเก็บรักษาหูรูด (LIFT)

Fistulotomy คืออะไร

การผ่าตัดเปิดฝีคัณฑสูตร (Fistulotomy)เหมาะกับฝีคัณฑสูตรชนิดไม่ซับซ้อน อยู่ตื้น พาดผ่านกล้ามเนื้อหูรูดเพียงเล็กน้อยและไม่มีการแตกแขนงออกไป การผ่าตัดชนิดนี้ทำได้ง่ายที่สุด มีผลการรักษาดีที่สุด และมักไม่ทำให้เกิดปัญหาการควบคุมหูรูดหลังการผ่าตัด

LIFT คืออะไร

การผ่าตัดโดยการเก็บรักษาหูรูด หรือ LIFT (Ligation of Intersphincteric Fistula Tract) เป็นเทคนิคการผ่าตัดที่นิยมใช้ในปัจจุบันเพราะไม่ทำลายกล้ามเนื้อหูรูด ต่างกับเทคนิคการผ่าตัดอื่นๆที่อาจต้องตัดกล้ามเนื้อหูรูดทวารหนัก ที่อาจส่งผลต่อความสามารถในการควบคุมการกลั้นอุจจาระ
 

หัวข้อ	การผ่าตัดเปิดฝีคัณฑสูตร (Fistulotomy)	การผ่าตัดโดยการเก็บรักษาหูรูด (LIFT)
เหมาะกับใคร	ฝีคัณฑสูตรชนิดไม่ซับซ้อน ฝีตื้นและไม่พาดผ่านหูรูดมาก	ฝีคัณฑสูตรชนิดที่ซับซ้อนและพาดผ่านหูรูดมาก
จุดเด่น	อัตราการหายขาดสูงที่สุดสำหรับฝีคัณฑสูตรชนิดไม่ซับซ้อน	ไม่ทำลายหูรูดทวารหนัก ความเสี่ยงต่ำมากต่อการเกิดภาวะกลั้นอุจจาระไม่ได้
ระยะเวลาพักฟื้น	การฟื้นตัวอยู่ระหว่าง 4-5 สัปดาห์	สั้นกว่า ผู้ป่วยส่วนใหญ่สามารถกลับไปทำกิจวัตรประจำวันปกติได้ภายในเวลา 2-3  สัปดาห์
แผลหลังผ่าตัด	แผลเปิด มีขนาดใหญ่กว่า เจ็บแผลมากกว่า	แผลผ่าตัดขนาดเล็ก เจ็บแผลน้อยและเกิดความบอบช้ำต่อเนื้อเยื่อน้อยที่สุด

 

ระยะเวลาการฟื้นตัวขึ้นอยู่กับความรุนแรงของโรค วิธีการผ่าตัด (เทคโนโลยีสมัยใหม่จะแผลเล็กและหายเร็วกว่า) ความชำนาญของแพทย์ สุขภาพผู้ป่วย และการดูแลแผลหลังผ่าตัด โดยทั่วไปพักฟื้นที่บ้านโดยเฉลี่ย 4-5 วันก็สามารถกลับไปทำงานและใช้ชีวิตได้ตามปกติ แผลมักจะหายสนิทภายใน 4-5 สัปดาห์ แต่หากอาการรุนแรงหรือแผลติดเชื้อ ระยะเวลาการรักษาจะนานขึ้นตามลำดับ
 

การกลับมาเป็นซ้ำเกิดขึ้นจากหลายปัจจัย เช่น ความซับซ้อนของโรค การประเมินก่อนการผ่าตัดที่ไม่ถี่ถ้วนจนหาจุดเริ่มไม่เจอ ข้อผิดพลาดระหว่างผ่าตัดที่รวมถึงการเลือกวิธีการผ่าตัดที่ไม่เหมาะสม ความไม่ชำนาญของแพทย์และการกำจัดแขนงท่อฝีออกไม่หมด การดูแลแผลหลังผ่าตัดที่ไม่ถูกต้อง
 

• มีไข้ หนาวสั่นหรืออ่อนเพลีย
• มีหนอง เลือดไหลไหลซึมซ้ำๆออกมาจากรูแผล
• มีเลือด หนองปนออกมาขณะถ่ายอุจจาระ
• ขับถ่ายอุจจาระลำบากหรือมีอาการปวดขณะขับถ่าย
• กลั้นอุจจาระลำบาก
• รู้สึกเจ็บปวดมากขึ้นเวลานั่งหรือเดิน
• พบรูแผลเปิดหลายรูในบริเวณที่เป็น

• รักษาความสะอาดและสุขอนามัยที่ดี ล้างมือเป็นประจำ โดยเฉพาะหลังจากเข้าห้องน้ำและรับประทานอาหาร รวมถึงดูแลบริเวณทวารหนักให้แห้ง สะอาด
• รักษาอาการติดเชื้ออย่างทันท่วงที หากมีอาการผิดปกติ เช่น มีรอยแดง บวม หรือมีน้ำหนองไหลซึมรอบ ๆ รูทวารหนัก ให้รีบไปพบแพทย์ทันที
• ปรับพฤติกรรมการใช้ชีวิต หลีกเลี่ยงการนั่งนานๆ และการเบ่งอุจจาระแรงๆ ออกกำลังกายควบคุมน้ำหนักและเลิกสูบบุหรี่เพื่อเพิ่มภูมิคุ้มกันให้ร่างกาย
• รับประทานอาหารที่ดีต่อสุขภาพ รับประทานอาหารที่สมดุลและเน้นอาหารที่มีกากใยสูง ดื่มน้ำให้เพียงพอเพื่อช่วยให้ระบบย่อยอาหารและระบบขับถ่ายทำงานได้อย่างมีประสิทธิภาพสูงสุด
• ควบคุมโรคประจำตัวเรื้อรัง เช่น โรคโครห์น โรคลำไส้อักเสบเรื้อรังหรือโรคเบาหวานให้อยู่ในเกณฑ์ที่ดี ภายใต้การดูแลของแพทย์เฉพาะทาง

ผู้ป่วยที่เป็นฝีคัณฑสูตรซ้ำหรือสงสัยว่าเป็นชนิดซับซ้อน ควรได้รับการวินิจฉัยและดูแลโดยศัลยแพทย์เฉพาะทางด้านลำไส้ใหญ่และทวารหนักที่มีประสบการณ์สูงในการรักษาฝีคัณฑสูตรชนิดซับซ้อน เพื่อเพิ่มโอกาสในการหายขาด ศูนย์ศัลยกรรมลำไส้ใหญ่และทวารหนัก โรงพยาบาลบำรุงราษฎร์ มีทีมศัลยแพทย์เฉพาะทางที่สั่งสมประสบการณ์มากว่า 20 ปี และดูแลผู้ป่วยมากกว่า 325 รายต่อปี โดยเน้นเทคนิคการผ่าตัดแบบเก็บรักษากล้ามเนื้อหูรูด (เทคนิค LIFT) ที่ช่วยให้แผลมีขนาดเล็ก เจ็บน้อย ฟื้นตัวไว และไม่ต้องกลับมาทำแผลที่โรงพยาบาล สามารถลดอัตราการเกิดโรคซ้ำในกลุ่มซับซ้อนให้เหลือเพียง 16.99% และกลุ่มไม่ซับซ้อนเพียง 2.91% เท่านั้น หากมีอาการปวด บวม หรือมีหนองไหลรอบทวารหนักซ้ำ ๆ ควรรีบมาพบแพทย์เพื่อวางแผนการรักษาอย่างตรงจุดทันที
 

Q: ฝีคัณฑสูตรหายเองได้ไหม
A: ฝีคัณฑสูตรมักไม่สามารถหายเองได้และจำเป็นต้องได้รับการรักษาทางการแพทย์

Q: ฝีที่ก้นแตกเองแล้วหายไหม
A: ไม่หายขาดและไม่แนะนำให้รอให้แตกเอง แม้ว่าฝีแตกแล้วหนองไหลออกจะช่วยลดอาการปวดได้ชั่วคราว แต่รอยโรคภายในมักยังอยู่ ทำให้แผลหายไม่สนิท และเสี่ยงสูงมากที่จะกลายเป็นฝีคัณฑสูตร

Q: ฝีคัณฑสูตรต้องผ่าตัดไหม
A: จำเป็นต้องผ่าตัด เนื่องจากฝีคัณฑสูตรไม่สามารถหายเองได้ โดยแพทย์จะพิจารณาวิธีผ่าตัดที่เหมาะสมตามตำแหน่งและลักษณะของท่อฝี

Q: ฝีคัณฑสูตรกลับมาเป็นซ้ำได้ไหม
A: ฝีคัณฑสูตรสามารถกลับมาเป็นซ้ำได้หลังการรักษา การกลับมาเป็นซ้ำถือเป็นปัญหาที่พบได้บ่อย โดยเฉพาะในกรณีของฝีคัณฑสูตรชนิดซับซ้อน

Q: หลังผ่าตัดพักฟื้นกี่วัน
A: โดยทั่วไป พักฟื้นที่บ้านประมาณ 4-5 วันก็สามารถกลับไปทำงานและใช้ชีวิตได้ตามปกติ แผลมักจะหายสนิทภายใน 4-5 สัปดาห์