หัวใจเต้นผิดจังหวะอาจร้ายแรงกว่าที่คิด


หัวใจเต้นไม่เป็นส่ำ หวิว ๆ อยู่ในใจ หรือหัวใจเต้นระรัว” อาจไม่ใช่ผลพวงของความรักโรแมนติกเสมอไป แต่อาจหมายถึงอาการของโรคหัวใจอีกชนิดหนึ่งที่พบบ่อยก็เป็นได้
 

เรา กำลังกล่าวถึงโรคหัวใจเต้นผิดจังหวะซึ่งเกิดขึ้นได้กับทุกคน แต่จะมีอันตรายมากน้อยเพียงใด หรือจะรักษาได้อย่างไรนั้น นพ. เกรียงไกร จิรสิริโรจนากร อายุรแพทย์ผู้เชี่ยวชาญด้านกระแสไฟฟ้าในหัวใจ มีคำตอบ
 

หัวใจเต้นผิดจังหวะคืออะไร


ภาวะหัวใจเต้นผิดจังหวะ หมายถึงการที่หัวใจเต้นไม่เป็นไปตามจังหวะธรรมชาติ โดยอาจเต้นเร็วเกินไป หรือช้าเกินไปก็ได้ “ตามปกติแล้วจังหวะการเต้นของหัวใจจะถูกกำหนดโดยสัญญาณไฟฟ้าที่ส่งมาจากเนื้อเยื่อบริเวณหัวใจห้องบนขวา” นพ. เกรียงไกรอธิบาย “สัญญาณไฟฟ้านี้จะถูกส่งต่อไปยังห้องหัวใจที่เหลือและลงไปยังหัวใจห้องล่างเพื่อกระตุ้นให้กล้ามเนื้อหัวใจสูบฉีดเลือดไปเลี้ยงร่างกาย กลไกการเต้นของหัวใจนี้จะถูกควบคุมโดยกระแสไฟฟ้าในหัวใจซึ่งจะมีแบบแผน และมีความสม่ำเสมอตามแต่กิจกรรมของร่างกายที่มากน้อยต่างกันไป”
 

นพ. เกรียงไกรอธิบายต่อว่า “ภาวะหัวใจเต้นผิดปกติ หรือผิดจังหวะเป็นผลจากกระแสไฟฟ้าในหัวใจเปลี่ยนไป โดยอาจจะส่งสัญญาณเร็วเกินไป มากเกินไป หรือในบางกรณีเกิดไฟฟ้าลัดวงจรในห้องหัวใจ เป็นที่มาของจังหวะการเต้นของหัวใจที่ผิดปกติ ซึ่งอาจส่งผลทำให้การสูบฉีดเลือดไปยังส่วนต่าง ๆ ของร่างกายไม่มีประสิทธิภาพเท่าที่ควร” 
 

ตามปกติ หัวใจของคนเราจะเต้นระหว่าง 50-100 ครั้งต่อนาทีในขณะพัก แต่หากมีภาวะหัวใจเต้นผิดจังหวะจะทำให้หัวใจเต้นเร็วเกินไป หรือช้าเกินไปจากระดับปกติ หรือมีจังหวะหัวใจที่ขาดหายไป หรือแทรกมาก่อนจังหวะปกติ ทั้งหมดนี้ คือภาวะที่เรียกว่าภาวะหัวใจเต้นผิดปกติ


ภาวะหัวใจเต้นผิดปกติ อาจเกิดที่หัวใจห้องบนหรือห้องล่างก็ได้และหลายชนิดไม่มีนัยสำคัญหรือเป็นอันตราย สำหรับภาวะหัวใจเต้นผิดจังหวะบางประเภท เช่น หัวใจห้องล่างเต้นเร็วรัว (Ventricular Tachycardia) ก็อาจเป็นอันตรายถึงชีวิตได้หากไม่ได้รับการรักษาทันที หรือหัวใจห้องบนสั่นพลิ้ว (Atrial Fibrillation) ซึ่งเป็นภาวะหัวใจเต้นผิดปกติที่พบมากที่สุด และจำเป็นต้องได้รับการรักษา แม้ว่าโดยโรคเองอาจไม่ได้ก่อให้เกิดอันตรายถึงชีวิต แต่ผู้ป่วยก็มีความเสี่ยงต่อภาวะหัวใจล้มเหลว หรือหลอดเลือดสมองอุดตันเพิ่มมากขึ้น“
 

สาเหตุ อาการ และการวินิจฉัย

 


โดยมากแล้ว ผู้ป่วยโรคหัวใจเต้นผิดจังหวะมักไม่ทราบว่าตนเองมีปัญหา และมักจะค้นพบโดยบังเอิญด้วยการตรวจสุขภาพหรือเมื่อป่วยด้วยโรคอื่นแล้วมาพบแพทย์ ผู้ป่วยบางรายโชคดีที่มีอาการผิดปกติให้สงสัยและสังเกตได้ ขณะที่หลายรายไม่ปรากฏอาการใด ๆ เลย “ในรายที่มีอาการ ผู้ป่วยอาจรู้สึกวิงเวียน หน้ามืด ตาลาย ใจสั่นบริเวณหน้าอก หายใจขัด เจ็บแน่นบริเวณหน้าอก บางรายอาจถึงขั้นเป็นลมหมดสติไปเลยซึ่งเป็นอันตรายถึงชีวิตได้หากมาพบแพทย์ไม่ทัน” นพ. เกรียงไกรกล่าว


การที่หัวใจเต้นผิดจังหวะเกิดจากการที่กระแสไฟฟ้าในหัวใจมีความผิดปกติ คำถามที่เกิดต่อมาก็คือว่า การที่กระแสไฟฟ้าในหัวใจมีความผิดปกตินั้น เกิดมาจากสาเหตุใด ซึ่ง นพ. เกรียงไกรอธิบายว่า “ความผิดปกติของกระแสไฟฟ้าในหัวใจที่ส่งผลให้ผู้ป่วยมีอาการหัวใจเต้นผิดจังหวะนั้น อาจเกิดขึ้นได้จากการกระตุ้นโดยปัจจัยภายนอกอย่างการดื่มกาแฟ ดื่มสุราหนัก ๆ การใช้ยาบางชนิด รวมทั้งความเครียดก็เป็นได้ ซึ่งหัวใจเต้นผิดปกติในกลุ่มนี้ไม่เป็นอันตราย ผู้ป่วยเพียงหลีกเลี่ยงปัจจัยกระตุ้น ปัญหาก็หมดไปได้
 

ปัจจัยอีกประการหนึ่งที่กระตุ้นให้เกิดกระแสไฟฟ้าผิดปกติในหัวใจ ได้แก่ ปัจจัยภายใน หรือโครงสร้างของหัวใจที่ผิดปกติของผู้ป่วยเองอาทิ กล้ามเนื้อหัวใจผิดปกติแต่กำเนิด ลิ้นหัวใจรั่ว ผนังหัวใจหนาผิดปกติ หลอดเลือดหัวใจตีบ หรือผู้ป่วยโรคหัวใจที่เคยมีประวัติกล้ามเนื้อหัวใจขาดเลือดมาแล้ว เป็นต้น”
  

สำหรับการวินิจฉัยว่าผู้ป่วยมีปัญหาเรื่องหัวใจเต้นผิดจังหวะหรือไม่นั้นโดยปกติแพทย์จะอาศัยการตรวจคลื่นไฟฟ้าหัวใจ (ECG) แต่หัวใจเต้นผิดจังหวะบางประเภทเกิดขึ้นในช่วงสั้น ๆ และหายไป ทำให้ไม่สามารถตรวจพบได้


“กรณีที่ตรวจไม่พบความผิดปกติของคลื่นไฟฟ้าหัวใจ แพทย์จะยังไม่ปักใจทันทีว่าผู้ป่วยไม่มีปัญหาอะไร แพทย์อาจต้องใช้เครื่องมือบางอย่างเพื่อช่วยในการวินิจฉัย เช่น การตรวจคลื่นไฟฟ้าหัวใจขณะออกกำลังการติด Holter Monitor ซึ่งจะช่วยบันทึกคลื่นไฟฟ้าหัวใจตลอดระยะเวลา 24 หรือ 48 ชั่วโมง หรือการตรวจระบบการนำไฟฟ้าภายในหัวใจ (Cardiac Electrophysiology Study) โดยใช้สายสวนหัวใจสอดตามหลอดเลือดไปยังห้องหัวใจทั้งบนและล่าง ตัวบันทึกสัญญาณที่ส่วนปลายจะทำการบันทึกสัญญาณไฟฟ้าภายในหัวใจ ทำให้แพทย์ทราบถึงตำแหน่งของความผิดปกติที่แน่นอน” นพ. เกรียงไกรอธิบาย
 

การรักษา

ในการรักษาโรคหัวใจเต้นผิดจังหวะนั้น นพ. เกรียงไกรกล่าวว่าแพทย์จะพิจารณาตามสาเหตุ อาการ ตำแหน่ง และความรุนแรงของโรค เพราะภาวะหัวใจเต้นผิดจังหวะบางชนิดอาจไม่ต้องให้การรักษา ส่วนชนิดที่จำเป็นต้องได้รับการรักษานั้น มีทางเลือกในการรักษาดังนี้  
  

  • การใช้ยา หัวใจเต้นผิดจังหวะหลายชนิดตอบสนองดีต่อการใช้ยาควบคุมจังหวะของหัวใจ แม้ไม่อาจช่วยให้หายขาด แต่ก็ลดความถี่และความรุนแรงของอาการได้  
  •  การใช้ไฟฟ้ากระตุกเพื่อปรับการเต้นของหัวใจ (Cardioversion) ในกรณีที่หัวใจเต้นเร็วเกินไป แพทย์อาจต้องใช้ไฟฟ้ากระตุกเพื่อปรับจังหวะการเต้นของหัวใจใหม่โดยใช้กระแสไฟฟ้าจากเครื่องส่งภายนอกร่างกาย ลักษณะเป็นแผ่นแปะไว้บริเวณหน้าอกของผู้ป่วย 
  •  การใช้สายสวนเพื่อจี้กล้ามเนื้อหัวใจที่นำไฟฟ้าผิดปกติ (Ablation Therapy) วิธีนี้เป็นหัตถการที่ต่อเนื่องจากการตรวจระบบการนำไฟฟ้าภายในหัวใจ เมื่อสอดสายสวนไปยังตำแหน่งที่เชื่อว่าน่าจะเป็นสาเหตุของความผิดปกติแล้ว แพทย์จะปล่อยคลื่นวิทยุความถี่สูงเป็นจุดเล็ก ๆ เพื่อทำลายเนื้อเยื่อหัวใจที่เป็นสาเหตุให้หัวใจเต้นผิดจังหวะ วิธีนี้เป็นการรักษาที่ต้นเหตุทำให้โรคหัวใจเต้นผิดจังหวะบางชนิดหายขาดได้ และต้องกระทำโดยแพทย์ผู้เชี่ยวชาญด้านกระแสไฟฟ้าในหัวใจ (Electrophysiologist) เท่านั้น
  •  การฝังเครื่องกระตุ้นหัวใจ (Pacemaker) เป็นการฝังเครื่องมือเล็ก ๆ ไว้ใต้ผิวหนังบริเวณกระดูกไหปลาร้า และสอดสายนำไฟฟ้าไปยังหัวใจ เครื่องจะทำการตรวจจับจังหวะการเต้นของหัวใจ สายนำไฟฟ้าจะเป็นตัวควบคุม และกระตุ้นให้หัวใจเต้นตามอัตราที่กำหนด
  •  การฝังเครื่องกระตุกไฟฟ้าหัวใจ (Implantable Cardioverter-Defibrillator) เป็นการฝังเครื่องมือคล้าย ๆ กับเครื่องกระตุ้นหัวใจใช้ในกรณีที่ผู้ป่วยมีความเสี่ยงหัวใจห้องล่างเต้นผิดปกติ (Ventricular Fibrillation) ซึ่งอาจเป็นอันตรายถึงชีวิต เมื่อหัวใจเต้นช้า เครื่องมือก็จะกระตุ้นหัวใจเช่นเดียวกับ Pacemaker แต่เมื่อหัวใจเต้นเร็วขนาดที่อาจเป็นอันตราย เครื่องจะปล่อยพลังงานไฟฟ้าระดับที่เหมาะสมเพื่อกระตุกให้หัวใจกลับมาเต้นปกติทันที

ภาวะหัวใจเต้นผิดจังหวะอาจป้องกันไม่ได้เสมอไป แต่คุณสามารถลดโอกาสในการเกิดให้น้อยลงได้ด้วยการหลีกเลี่ยงปัจจัยเสี่ยง อย่างกาแฟ เครื่องดื่มแอลกอฮอล์ ความเครียด และการสูบบุหรี่ ประกอบกับการพบแพทย์อย่างสม่ำเสมอและปรับการดำเนินชีวิตให้มีสุขภาพดีด้วยการเลือกรับประทานอาหาร และออกกำลังกายอย่างสม่ำเสมอตามคำแนะนำของแพทย์
Posted by Bumrungrad International
จะทำอย่างไรเมื่อหมอบอกต้องผ่าตัด คงเป็นคำถามในใจของใครหลายๆ คน โดยเฉพาะผู้สูงอายุที่มักมีโรคอื่นร่วมด้วย การจะตัดสินใจบอกหมอว่าตกลง ผมยอมผ่าตัด คงไม่ใช่เรื่องที่ทำกันได้ง่ายๆ หมอมีตัวอย่างของผู้ป่วยอายุ 70 ปีจะเล่าให้ฟังครับ
Posted by Bumrungrad International
January 16, 2012
comments
สูงวัยอย่างไร้โรค
การมีชีวิตที่ยืนยาวอาจเป็นเรื่องน่ายินดี แต่เราจะแน่ใจได้อย่างไรว่าช่วงเวลาที่เพิ่มขึ้นนั้นเป็นช่วงชีวิตที่มีคุณภาพ ปราศจากโรคร้ายรุมเร้า และไม่มีอาการเสื่อมสุขภาพใด ๆ ที่รังแต่จะทำให้ชีวิตที่ยืนยาวนั้นหมดความสุข
Posted by Bumrungrad International
January 12, 2012
comments
Health Briefs
ผลการวิจัยจากประเทศเดนมาร์กซึ่งเป็นการติดตามผู้ใหญ่จำนวนมากกว่า 320,000 คนได้ข้อสรุปว่า การปล่อยให้เด็ก ๆ มีน้ำหนักเกินนั้น เท่ากับเป็นการเพิ่มความเสี่ยงต่อโรคมะเร็งตับให้กับพวกเขาเมื่อเติบโตขึ้น
Posted by Bumrungrad International
January 12, 2012
comments
Q & A ปัญหากวนใจเกี่ยวกับระบบทางเดินอาหาร
ปัญหากวนใจเกี่ยวกับระบบทางเดินอาหารอาจเกิดกับใครก็ได้ การมีความรู้ความเข้าใจที่ถูกต้องเกี่ยวกับความผิดปกติต่าง ๆ เป็นก้าวแรกดูแลสุขภาพอย่างถูกต้องเหมาะสม นพ. สิน อนุราษฎร์ แพทย์ผู้เชี่ยวชาญด้านระบบทางเดินอาหารและตับ เป็นผู้ไขข้อสงสัยของคุณในฉบับนี้
Posted by Bumrungrad International
January 12, 2012
comments
Health briefs
ออกกำลังกายแม้เพียงน้อยนิดก็ดีมากพอสำหรับหัวใจ
Posted by Bumrungrad International
January 06, 2012
comments
รับมือกับโรคหัวใจในเด็ก
โรคหัวใจพิการแต่กำเนิด ซับซ้อน และบางครั้งไม่อาจสังเกตอาการได้ทันที แต่กว่าร้อยละ 99 สามารถรักษาให้ดีขึ้นได้
Posted by Bumrungrad International
January 06, 2012
comments
เมื่อช่วงปลายปี 2554 หลายๆ คนคงได้ยินคำว่า “ไข้หวัดใหญ่ไอโอวา” จากข่าวทั้งหนังสือพิมพ์ วิทยุและโทรทัศน์ ซึ่งได้รายงานว่า พบการแพร่ระบาดของไข้หวัดใหญ่ชนิดนี้ในหลายมลรัฐของประเทศสหรัฐอเมริกา สำหรับในประเทศไทย ถึงแม้ขณะนี้จะยังไม่มีรายงานพบผู้ป่วยติดเชื้อไข้หวัดใหญ่ไอโอวา โดยยังคงเป็นเชื้อที่แพร่ระบาดในประเทศสหรัฐอเมริกาเท่านั้น แต่เนื่องจากโรคนี้สามารถแพร่ระบาดจากคนสู่คนได้โดยง่าย จึงอยากให้มาทำความรู้จักกับ “ไข้หวัดใหญ่ไอโอวา” กัน
Posted by Bumrungrad International
January 05, 2012
comments
News from Bumrungrad International
- รพ. บำรุงราษฎร์ จัดฝึกอบรมการผ่าตัดกระดูกสันหลังผ่านกล้องของภูมิภาคเอเชีย
- พบกับ “ล้านน้ำใจ” ร้านค้าของที่ระลึกจากมูลนิธิโรงพยาบาลบำรุงราษฎร์
- จัดอบรมการดูแลสุขภาพปากและฟันแก่นักเรียนชั้นประถม
- มอบของขวัญจากใจ...ถึงใจ
Posted by Bumrungrad International
January 01, 2012
comments
Q & A สภาพร่างกายของคนเราย่อมเปลี่ยนแปลงไปทุกช่วงวัยของชีวิต
สภาพร่างกายของคนเราย่อมเปลี่ยนแปลงไปทุกช่วงวัยของชีวิต หลายคนอาจประสบกับอาการไม่พึงประสงค์
Posted by Bumrungrad International
January 01, 2012
comments
Q & A ตอบคำถาม นพ. วัธนพล พิพัฒนนันท์ อายุรแพทย์โรคหัวใจ กรุงเทพ

พฤติกรรมการใช้ชีวิตของคนเราในแต่ละวันส่งผลอย่างมากต่อการดูแลสุขภาพร่างกาย ฉบับนี้มี นพ. วัธนพล พิพัฒนนันท์ อายุรแพทย์โรคหัวใจ มาช่วยไขข้อข้องใจของคุณกัน

Posted by Bumrungrad International
January 01, 2012
comments
รู้จักกับแพทย์บำรุงราษฎร์
ขอแนะนำให้รู้จักกับแพทย์ที่มากด้วยทักษะและประสบการณ์ ซึ่งมาเสริมทีมแพทย์ของเราให้มีความแข็งแกร่ง พร้อมดูแลผู้ป่วยได้อย่างรอบด้านยิ่งขึ้น
Posted by Bumrungrad International
January 01, 2012
comments
หัวใจเต้นผิดจังหวะอาจร้ายแรงกว่าที่คิด
อาจไม่ใช่ผลพวงของความรักโรแมนติกเสมอไป แต่อาจหมายถึงอาการของโรคหัวใจอีกชนิดหนึ่งที่พบบ่อยก็เป็นได้
Posted by Bumrungrad International
January 01, 2012
comments
หรือเราจะสมองเสื่อมเสียแล้ว?
เรื่องของความหลงลืมนั้น ตามที่คนส่วนใหญ่เข้าใจกันมักจะเป็นเรื่องธรรมดาในหมู่ผู้สูงวัย แต่ความธรรมดาก็อาจกลายเป็นเรื่องไม่ธรรมดาได้ หากอาการหลง ๆ ลืม ๆ นั้นเป็นผลสืบเนื่องมาจากภาวะสมองเสื่อม
Posted by Bumrungrad International
January 01, 2012
comments
รู้จักกับแพทย์บำรุงราษฎร์
ขอแนะนำให้รู้จักกับแพทย์ที่มากด้วยทักษะและประสบการณ์   ซึ่งมาเสริมทีมแพทย์ของเราให้มีความแข็งแกร่ง  พร้อมดูแลผู้ป่วยได้อย่างรอบด้านยิ่งขึ้น
Posted by Bumrungrad International
January 01, 2012
comments
โรคหัวใจในผู้ป่วยเบาหวาน ประมาทไม่ได้
โรคหัวใจในผู้ป่วยเบาหวาน ประมาทไม่ได้ภาวะแทรกซ้อนของเบาหวานไม่ได้มีเพียง ตา ไต และปลายเท้าเท่านั้น เรื่องหลอดเลือดหัวใจก็นิ่งนอนใจไม่ได้
Posted by Bumrungrad International
January 01, 2012
comments
ออกกำลังกาย เรื่องจำเป็นของคนวัยเกษียณ
อันที่จริง วัยเกษียณควรจะเป็นช่วงเวลาที่มีความสุข เพราะปลอดจากภาระต่าง ๆ แล้ว แต่ความจริงคือ หลายคนต้องเวียนเข้าออกโรงพยาบาลเพื่อรักษาตัว
Posted by Bumrungrad International
January 01, 2012
comments
News from Bumrungrad
โรงพยาบาลบำรุงราษฎร์ เปิดคลินิกเฉพาะทางโรค IBD หรือ Inflammatory Bowel Diseases เพื่อรักษาภาวะการอักเสบเรื้อรังของลำไส้ ด้วยทีมแพทย์ผู้เชี่ยวชาญพร้อมวิทยาการทางการแพทย์ และห้องปฏิบัติการมาตรฐานสากล
Posted by Bumrungrad International
January 01, 2012
comments
Heart attack - ฉับพลัน อันตราย
ภาวะกล้ามเนื้อหัวใจขาดเลือดเฉียบพลันเป็นอาการที่ต้องรับมืออย่างฉับไวและป้องกันอย่างต่อเนื่อง
Posted by Bumrungrad International
January 01, 2012
comments
ภัยต่อเนื่องของโรคตับ
กระทรวงสาธารณสุขเปิดเผยว่าคนไทยมีอัตราการเสียชีวิตจากโรคมะเร็งตับสูงที่สุดในโลก (ชาย = 36.9 ต่อประชากร 100,000 คนและหญิง = 15.2 ต่อประชากร 100,000 คน) โดยแต่ละวันมีผู้ป่วยรายใหม่เฉลี่ยถึง 30 รายทั่วประเทศ ทั้งยังมีแนวโน้มมากขึ้นเรื่อย ๆ
Posted by Bumrungrad International
January 01, 2012
comments
 สุขภาพกับการขับถ่าย
คุณเคยสงสัยบ้างไหมว่าคำกล่าวนั้นจริงเท็จเช่นไร คำตอบรออยู่แล้วในห้องน้ำของคุณนั่นเอง เมื่อพูดถึงสุขภาพของการขับถ่าย บางคนอาจไม่สะดวกใจนักที่จะกล่าวถึง ขณะที่อีกหลายคนเห็นเป็นเรื่องขำขัน แต่ในความเป็นจริงแล้ว สิ่งที่คุณขับถ่ายออกมากำลังบอกให้รู้ถึงสุขภาพภายใน ที่หลายครั้งอาจไม่ใช่เรื่องชวนหัวเราะเสมอไป
Posted by Bumrungrad International
January 01, 2012
comments
รู้จักกับแพทย์บำรุงราษฎร์
เพราะมุ่งมั่นที่จะมอบการดูแลที่ดีที่สุดให้แก่ผู้ป่วย โรงพยาบาลบำรุงราษฎร์จึงไม่เคยหยุดพัฒนาตัวเอง โดยมีเป้าหมายเพื่อดำรงและสร้างสรรค์ความเป็นเลิศในการให้บริการด้านการแพทย์ Better Health ขอแนะนำให้รู้จักกับแพทย์ที่มากด้วยทักษะและประสบการณ์ ซึ่งมาเสริมทีมแพทย์ของเราให้มีความแข็งแกร่ง พร้อมดูแลผู้ป่วยได้อย่างรอบด้านยิ่งขึ้น
Posted by Bumrungrad International
January 01, 2012
comments
ส่องกล้องตรวจลำไส้ใหญ่ จำเป็นอย่างไร
การตรวจคัดกรองมะเร็งลำไส้ใหญ่และทวารหนักช่วยลดอัตราการเกิดและเสียชีวิตจากมะเร็งลงไปได้มาก
Posted by Bumrungrad International
January 01, 2012
comments
ปวดท้อง ท้องเสีย อาการธรรมดาที่อาจไม่ธรรมดา
ความผิดปกตินานัปการที่เกิดกับระบบทางเดินอาหารของเราแทบจะทุกเมื่อเชื่อวันนั้น อาจเป็นเรื่องที่ใครหลายคนคุ้นชินจนกระทั่งไม่เห็นว่าเป็นเรื่องใหญ่ แต่คุณทราบหรือไม่ว่า อาการทั่ว ๆ ไป อาทิ ปวดท้อง ท้องเสียที่เกิดขึ้นบ่อยครั้งนั้น อาจเกิดได้ทั้งจากปัจจัยภายนอก
Posted by Bumrungrad International
January 01, 2012
comments

บทความอื่น ๆ ที่น่าสนใจ